28 Eylül 2010 Salı

tüketmek ya da tüketmemek

Tüketmenin sınırı var mı? ‘İnsanın yedikçe yiyesi, uyudukça uyuyası, kaşıdıkça kaşıyası gelir’ derler. Doğru laf! Aldıkça da alası geliyor. Tüketmek üstüne kurulu sitemin ritmine boyun eğ ve sınır tanımadan tüket, paran yoksa kredi kartın var. Sonra, tıka basa dolu giysi dolapları, her taşınmada elden geçirilip kapı önüne konan kutu kutu ıvır zıvır, bluzlara uygun ayakkabılar, ayakkabılara uygun çantalar, yeni modeli ile değiştirilen cep telefonları, arabalar... market raflarında görünce ihtiyaç duyduğumuzu sanıp aldığımız ürünler, tabakta artan ve çöpe dökülen yemekler… Günde sekiz saat kere ayda yirmi gün kere yılda elli hafta, kendini dört duvar arasına kapatıp çalışan akıllı küçük burjuvanın muhteşem hayatı!

Oysa dağda geçirdiğim televizyonsuz, gazetesiz, telefonsuz, şehirden uzak günlerde, apaçık görüyordum: biriktimeye gerek yoktu, geldiğim gibi çıplak gidecektim bu dünyadan. Tadına vararak yediğim bir tabak yemek, temiz ve koruyan bir kat giysi, uyurken üstümde bir çatı. İhtiyaçlarım bu kadar sadeydi ve tüketmenin sonu yoktu. Yazık ki, farkındalığım şehirin reklam panoları ve renkli vitrinleri arasında en fazla iki ay dayanabiliyordu. Belki de, kendim konuşup kendim dinlediğimdendir diye düşünüyorum. Belki birilerine anlatırsam, o birileri de aklına estikçe, “Ee, nasıl gidiyor bakalım tüketim orucun cicim?” diye, hafif eğlenir bir tonda sorarsa; ya da “Haklısın aslında” deyip onlar da tüketim orucuna başlarsa…Böylece, -kilo vermek konusunda doktorların kurduğu “kısa süreli, hızlı kilo vermeler yerine, beslenme alışkanlığını değiştirerek, bunu bir yaşam tarzı haline getirmek” cümlesinden uyarlarsak- kısa süreli, hızlı tatminler yerine, tüketim alışkanlığımı değiştirerek, ihtiyacıma göre tüketmeyi bir yaşam tarzı haline getirebilirim zamanla. Kim bilir?

Yapmam gereken BİRİKTİRMEMEK. Eşyalarımı, kullanılamaz olduğunda; giysilerimi eskidiğinde veya bedenime uymadığında yenilemek; yiyecekleri kolaya kaçıp çöpe dökmek yerine, sokaktaki hayvanlara vermek. Acaba bir de “yediğimin tadını beğendim deyip, obur obur mideme tıkıştırmak yerine; tadına vararak, sadece karnımı doyuracak kadar yemek” desem sınırlarımı çok mu zorlamış olurum? Denemeden bilemem.

Siz neyi tercih edersiniz, aklınıza estikçe nasıl gidiyor diye sormayı mı, yoksa haklısın deyip katılmayı mı? Sevgili okur, bu ortaya sorulmuş bir soru değil, aksine cevabı beklenen bir sorudur :)

Sayaç : ihtiyacım kadar tüketme denemesinde 1. Gün (28 Eylül 2010)

27 Eylül 2010 Pazartesi

Miguel Hernandez

El corazón es agua
que se acaricia y canta.

El corazón es puerta
que se abre y se cierra.

El corazón es agua
que se remueve, arrolla,
se arremolina, mata.
Şair: Miguel Hernandez

  
Kalp sudur
Durgun ve şarkı söyleyen

Kalp kapıdır
Açılan ve kapanan

Kalp sudur
Akan, coşan, dalgalanan ve öldüren.
Çeviri:Nilhan Coşkun



Bir ülkenin diğer ülkeyi sömürmesi; sömürenin ‘uygarlığı (?)’ ile sömürülenin yeraltı/yerüstü kaynaklarını ve insan gücünü takas etmesi; veya bir devletin kendi halkını sömürmesi... devlet olarak, başka bir halkı, kendi çıkarın için yok etmek veya kendi halkını kendi çıkarın için yok etmek... İkisi de içinde, diğerinin varlığına saygı duymamayı, diğerinin yaşam hakkını elinden almayı, yaşamın karşısına gücün yok ediciliğini koymayı içerir. Geçmişten bugüne kadar, dünyada yaşamış/yaşayan halkları düşünürsek, içlerinde resmen veya gayri resmi olarak diktatörlerce yönetilmemiş birini bulabilir miyiz acaba? Diktatörlüğün beslendiği şiddet, öncelikle, etrafında yaşananları görmezden gelmeyen, başka bir düzenin var olabileceğini söyleyen ve şiddeti kabullenmeyen kişilere yönelir. Baskının fazla olduğu dönemlerde, fiziksel karşı koyuştan daha etkilidir düşünsel karşı koyuş. Sözler, hızla yayılır; o halde sözü söyleyen susturulmalı, böylece dinleyenlere gözdağı verilmelidir. Öyle de yapılır. Kurşuna dizme, faili meçhul, hapishane şartlarında ölüm...

20.yy’da Avrupa’da yaygın olan diktatörlük rejiminden, İspanyol halkı da nasibini alır. 1931 yılında, İspanya krallığının devrilmesinden sonra başlayan antimilitarist dönem uzun sürmez. Bu dönemde görevinden uzaklaştırılan Franco, 1933’de tutucu güçlerin yömetimi tekrar ele geçirmesi ile göreve iade edilir. 1936’da da, askeri ayaklanmayı ilan eder. İspanya’da, iki yıl sürecek iç savaş böylece başlar. 36 yıl (1938-1974) boyunca İspanya’yı diktatörlükle yönetir ve kaldırılan krallığı ülkeye tekrar getirir, kendini de ömür boyu İspanya kralı olarak atar. Şimdi ki İspanya kralı Juan Carlos’u da, kendinden sonraki veliaht olarak 1969 yılında ilan eder.

Şair ve oyun yazarı Miguel Hernandez de, Franco döneminde hapishane şartlarında ölen kişiler arasındadır. İspanyanın güneyinde, Murcia yakınlarındaki Orihuela’da, çiftçi bir ailenin çocuğu olarak 30 Ekim 1910’de başlayan hayatı, 1942 yılında henüz 31 yaşındayken sona erer. Yoksul bir çocukluk geçirir, ekonomik kriz yüzünden, 1924-1925 yılları arasında devam ettiği Santa Domingo Koleji’ni, bırakmak zorunda kalır. Yazar Ramon Sije ile arkadaşlığı da Santa Domingo’daki öğrencilik yıllarında başlayıp, ikisinin de kısa yaşamları boyunca sürmüş. “Elegia” / Seçim adlı şiirini de, Ramon Sije’nin 1935’de ölümü üzerine yazar ve ona ithaf eder. Okulu bıraktıktan sonra, çobanlık, bahçıvanlık gibi işler yaparak ailesine destek olan Hernandez, Luis Almarcha halk kütüphanesi ve katedral kütüphanesinin sürekli ziyaretçisidir. Tiyatroyla tanışması ve arkadaşları ile küçük bir tiyatro grubu kurması da yine bu döneme denk geliyor. Şiir yazmaya 1925’de başlamış; arkadaşları Carlos Fenoll ve Ramon Sije ile birlikte doğaçlama edebiyat klübü, “Orihuela” nu kurmuş. İlk şiir kitabı “Peritos en lunas” /Aydaki uzman, 1933’de yayınlanmış. 1934’de Madrid’e ikinci gidişinde Alberti, Rosales, Aleixandre ve Neruda gibi dönemin büyük şairleriyle tanışmış.

Hernandez, İspanya Sivil Savaşı’nda Cumhuriyetçi taraftadır. Savaş süresinde hem cephededir, hem de bir yolunu bulup evlenir. Nisan 1939’da Franco savaşın bittiğini ilan eder, artık İspanya’da faşist dikta günleri başlamıştır. Aynı yıl sol görüşlerinden dolayı tutuklanır ve serbest bırakılır. 1940’da tekrar tutuklanır ve Lorca’nın idamındaki gibi dünyanın tepkisini çekmek istemeyen Franco rejimi, Hernandez’i idam etmez fakat 30 yıl hapse mahkum eder. Ülkenin değişik şehirlerindeki hapishanelerde mahkumiyeti devam ederken, tüberküloza yakalanır.

Hapishanede kağıtlara yazıp karısına yolladığı, daha çok şarkı formundaki şiirleri daha sonra “Cancionero y Romancero de Ausencia” / Hiçliğin Baladı ve Şarkıları adıyla bir araya toplanır. Bu şiirlerinde, sivil savaş ve hapishane günleri kadar, oğlunun ölümü ve karısının yoksulluk içindeki yaşamından duyduğu üzüntüyü de anlatır.

Yayınlanmış olan şiir kitapları :
• Perito en lunas/Aydaki Uzman (1934)
• El rayo que no cesa / Durmayan Işık (1936)
• Vientos del pueblo me llevan / Halkın Rüzgarları (1937)
• El hombre acecha / Gizlenen Adama (1938-1939)
• Cancionero y Romancero de Ausencias / Hiçliğin Baladı ve Şarkıları (yamamlanmamış, 1938-1942)

Şairin ailesi, Temmuz 2010’da, suçsuzluğunun ilan edilmesi için İspanya Yüksek Mahkemesine başvurmuştur.

(1) Yazının kaynak alındığı metin : Miguel Hernandez Vakfı’nın internet sayfasıdır. http://www.miguelhernandezvirtual.es/
(2) İspanyolca’dan serbest çeviriyi yapan : Nilhan Coşkun

25 Eylül 2010 Cumartesi

Rilke'den Adelheid von der Marwitz'e

Adelheid von der Marwitz’e (1)


Saglio (Bergell, Groubünden) (2)
11 Eylül 1919
                                                                                      Benim sevgili genç arkadaşım,

Mektubunuz bana çok yanlı sevinçler verdi, bırakın da size, hiç değilse, bir kaçını sayayım: her şeyden önce, tek tük insanların acıya katlanmış yüreklerinden aldıkları taze güç ve inançla yaşamlarını yeni baştan kurmaya başlamaları sevindirici bir olay, çokları da, yerlerinde dikilip geriye bakarak kara düşüncelere ve sonunda umutsuzluğa ve miskinliğe düşecekleri yerde böyle yapmayı bir deneseler. Kafamızla da duygularımızla da düşünsek, tez elden yapılacak tek şey: doğaya, güçlüye, ilerleyene ve aydınlığa tam bir güvenle sarılmak, en küçük, en güncel işte bile ileriye yönelmektir. Hevesle atıldığımız her yeni iş, önümüzde henüz tam açılmamış ufukları araştıran her bakış, yalnız şu anı ve bundan hemen sonrakini değiştirmekle kalmaz, içimizdeki geçmişi de değiştirir ve dokularımıza işler ve hani şu ‘acı’ denen ve neden oluştuğunu bilmediğimiz yabansal nesneyi - belki de içerdiği yaşamı hızlandıran öğeleriyle – eritir ve kanımıza katar.

En derinden duyulmuş ölümler bile, arkasında kalanın yaşamını sürdürmesini engelleyememiştir, çünkü o (ölüm) özünde, bizim karşıtımız değil, - kimi zaman düşündüğüm gibi – ancak, bizim en canlı dakikalarımızda duyduğumuzdan daha çok yaşamı bilendir. Bana öyle gelir ki, tüm korkunç ağırlığıyla üstümüze çökerten sanki bizi yaşamın daha derin, daha içerikli katlarına itme görevini yapmaktadır ki, böylelikle bu derinlerden daha bir güçlü çıkıp kalkınalım; çok genç yaşta edindiğim bu deneyimin doğruluğuna, sonraki deneyimlerimde, başım acıdan acıya çarptıkça inandım.

Buradaki yaşam bize bir kez verilmiş, bunu yaşamamız gerekiyor, karşılaştığımız her şeyi, iyi karşılayıp benimsemek zorundayız, böyle yapmazsak eğer, yalnızca onu (yani yaşamı) anlamak ve ona egemen olmak için, olağanüstü bir yapıya sahip duyularımızla nereye yönelebiliriz? Sonra, Tanrının bize hayranlık duymamız için bağışladıklarını nasıl görmezlikten gelebiliriz? Bu hayranlık da geleceğe, sonsuz hayranlığa bir hazırlık olamaz mı?

Sizin canlı ve sevinçli satırlarınızı bu anlamda okuyup tüm yüreğimle düşüncelerinize katılmak, sevincimin geniş ve ayrı bir açısını oluşturuyor. Ve bu görüşte sanıyorum ki sizi iyi tanıdım: Böylesi kararlı bir atılımla yükseklere uzanacağınızı, nasıl olduysa çok önceden sezmiştim ve işte: düşündüğüm oldu şimdi, eski mektuplarınızı iyi anladığımı ve geleceği gördüğümü düşünmekle, içimde bir doyum ve onur duymaktayım.

Çocukluğunuz ve ilk gençliğinizin uzun yıllarını geçirdiğiniz ve alışık olduğunuz bir yere yeni bir görevle gitmiş olmanız ve orada yeni ödevler ve çalışmalara istek duymanız, günlük çalışmaların başarısının sağladığı rahatlıkla yaşamdan duyduğumuz tadın artması… bunlar öyle güzel şeyler ki, arkadaşınıza ancak tüm bunların süregitmesini dilemekten başka bir şey kalmıyor ki bunun garantisi de gençliğiniz, iyi niyetiniz ve cesaretle atıldığınız yolun doğallığıdır. Sizin yaşınızda ve sizin tuttuğunuz yolun tutmuş gençlerin arasına katılıp, onların havasına girmek, son kerte güzel, son kerte övülmeye değer bir davranış ve bunun nasıl ödüllendiğini de, şimdiden, görmeye başladınız. Yazdıklarınızdan, çevrenizdeki küçük topluluğun sempatisini kazandığınız anlaşılıyor; onların bu yakınlığına siz de – benim anlayışımla – karşılık verin: Topluluğunuza katılıp aranızda bir saat geçirmeyi ne kadar isterdim. Sevinç ve içtenlik içinde, sizlerin her birinize bir şeyler vererek ve yine sizlerden bir şeyler alarak…

Çalışmalarım, bu ara, hiç de verimli değil. Bunun suçu ne yazık ki, bende. Son yılların molozlarını üzerimden silkip, yeniden süren dallarımı, yapraklarımı dışarıya uzatamıyorum, içimde kımıldamalar var, ama dıştan bakınca molozdan ve boşluklardan başka bir şey görünmüyor, görünüşte hiçbir gelişme yok. Herhangi bir yerden yola çıkıp yürümem gerek, hemen şimdi şu anda başlamam… bunu bildiğim halde, bir türlü başlayamıyorum. Umduğum kimi şeylerden garip bir yardım bekliyor gibiyim. Ne bileyim, doğa ile geçmişe değinen kimi şeyle, uzun süre baş başa kalacağım, küçük, eski bir ev, eski bir bahçe, böyle bir yardım olmaksızın, ruhumun en derin yerlerinden, yeniden fışkıracak olan kaynakları bulamayacağımı sanıyorum. Erkek kardeşiniz Bannie’ye (3) de bu gereksinmemden söz ettim; bana candan bir içtenlikle hak verdi.

Her hangi bir köşede, böyle bir yeri arayıp bulmam gerekiyor. Şimdi bulunduğum yer de, aşağı yukarı düşündüğüm gibi bir yer. Ancak, kuşkusuz, geçici olarak: Bu dağ köyünde (İtalya sınırına bir saatlik uzaklıkta) eski bir Palzzo Salis, onbeş yirmi yıldır otel olarak kullanıldığı halde, eski mobilyalarını, biçim verilmiş şimşirlerle çevrili eski bahçesini olduğu gibi korumuş bir yer. Üstelik bana Kontun başka konuklara gösterilmeyen kitaplığını da açtılar: tam istediğim gibi, büyük bir oda. Benim eski odama benziyor, tertip ve düzen bakımından. Esen kalın! Ben, kalabildiğim sürece İsviçre’de kalacağım. Mektubunuzu bekliyorum. Bu adrese gelenler her zaman elime geçer.

En dost duygularımla
Rilke

(1) Adeelheeid von der Marwitz (1894-1944) : Beernhard von der Marwitz’in küçük kardeşi. Rilke kendisine bu mektubu yazdığı sırada keman öğrenimine kendini vermişti. Yaşamının son yıllarında ‘Halle’ kentinde başhemşireydi.
(2) Graubünden : İsviçre’nin en büyük ve en dağlık kantonu.
(3) Banni, Bernhard von der Marwitz (1880-1918). Birinci Dünya Savaşı sonlarında Valenciennes (Fransa’da) aldığı yara sonucu, savaş alanındaki gezici Asker Hastanesinde yaşamını yitiren genç ozan.

Kaynak : Rilke Seçme Mektuplar (Cem Yayınevi), Çeviren Melahat Togar

24 Eylül 2010 Cuma

Öykü (3. mektup)

A’cım,

Annenin, yemeye doyamadığım sakızlı kurabiyelerini de, senin mektubunu da bu sabah aldım. Pamuk şekerini, tombul yanaklarından, her bir kurabiye için ayrı ayrı öpüyorum. Yolladığı tarife göre pişen ilk kurabiyeleri de, sana postalayım diyorum. E, artık ilk denenen yemekleri tatma şerefi benden sana geçmiştir.
Ruh halim ve sağlığım, yavaş yavaş toparlanıyor. Öğleden sonranın bir kısmını, bahçedeki küçük söğüt ağacının altında, kitap okuyarak geçiriyorum. Zorunda kalmadıkça, gündüzleri sokağa çıkmıyorum, insanlarla konuşmaya, tanışmaya zırnık kadar isteğim yok. Küçük yerin dedikodusu bol olur, gerçi büyük yerin dedikodusu da boldur ama kalabalıktan pek duyulmaz , o başka. Ben hava kararınca çıkıyorum sokağa, herkes evine çekilip, sokaklar kediler, köpekler ve bana kalınca.

Düşünüyorum da, şimdiye kadar ki hayatımda, sadece ana yolların, geniş kavşaklarını görmüşüm gibi geliyor. Ancak o zaman, sağıma soluma bakmış, ne yöne dönsem diye durup beklemişim gibi. Görmeden, burnumun dikine, bir telaş geçtiğim ara yollar belki de başka kavşakları gizliyordu. Kim bilir? Sonsuz olasılık içinde bir olasılık mı aranan, yoksa karşıma çıkan her olasılık aslında aradığım mıdır? Karışık bir ip çilesi işte. Cılız sokak lambalarının aydınlattığı yollarda, yönsüz, ağır adımlarla yürürken ucunu bulup çözeceğim diye oynayıp duruyorum. Hangi yolu seçersen seç, başladığın yere geri dönmek kötü müdür? Zamanın, yolun, hayatın, hep ileriye doğru aktığı, içinde yaşadığımız kültüre ait bir bilgi değil mi? Doğaya bakınca gördüğüm bir döngü, ritmik bir salınım. Bitiş ve yaşanmışlık bilgisiyle yeniden başlayış... Tüm isimlerimden, kimliklerimden ve bilgilerimden önce, en başta sahip olduğum, şüphesiz ki doğamda olan. Öyleyse, ileri, hep ileri diye inat etmektense, kendimi bu salınıma bırakıyorum. İşte burdayım, bitişte, çıktığım yolun olabildiğince başında.

Bak şimdi sana, buraya geldiğimden beri elimden bırakmadığım Edip Cansever kitabından bir şiir yazayım. Biliyorum çok seversin Cansever'i, bu kitap da senin kitaplığından aşırma zaten.

“Bütün iyi kitapların sonunda
Bütün gündüzlerin, bütün gecelerin sonunda
Meltemi senden esen
Soluğu sende olan
Yeni bir başlangıç vardır
Parmağını sürsen elmaya, rengini anlarsın
Gözünle görsen elmayı, sesini duyarsın
Onu işitsen, yuvarlağı sende kalır
Her başlangıçta yeni bir anlam vardır.
Nedensiz bir çocuk ağlaması bile
Çok sonraki bir gülüşün başlangıcıdır. “

Hamiş: Rilke'nin Duino Ağıtlarını burdaki kitapçıda bulamadım. Belki halk kütüphanesinde vardır, neden şimdiye kadar aklıma gelmedi ki?

Öpüyorum, özlemle.
t.

23 Eylül 2010 Perşembe

Ah, hayat!


Bazı sabahlar bir şey oluyor, sihirli bir şey. Belki uyanmadan önce gördüğüm rüyadan güne akan bir histen, belki dinlenmiş uyanmaktan, belki gün ağarırken evin içine dolan serin havada ürperip battaniyenin sıcağına sokulmaktan, belki bedenimde salgılanan bir hormon veya kimyasaldan, belki ... Daha miskin miskin gerinip, uyumak istiyorum derken bile içimde bir sevinç... Böyle sabahlarda, balkondaki çiçekler ha konuştu ha konuşacak, gökyüzü ışık oyunlarında, karbon monoksitli nefret saçan trafikte önüm hep açık. Rüzgarı, hareketlerimi, nefes alışımı, çöpü karıştıran kediyi, insanları, evleri, bulutları herşeyi gerçekten görüyorum, gerçekten hissediyorum. Böyle sabahlarda var olan hiç bir şey sıradan değil, fizik kurallarını ilk kez farkediyormuşum gibi, sarsılıyorum. Kızarmış ekmek kokusu, karpuzun tadı, çayın rengi, havanın serinliği, ciğerlerime dolan nefes, dünyayı görünür kılan ışık, etrafımda var olan herşey/herkes... Ah, hayat! Sihirlisin, muhteşemsin, mucizesin! Sevdiğim insanların hepsini bir defada kucaklayıp göğüs kafesimin içine saklıyorum. Yolumun geçtiği tüm şehirler, içinde olduğum tüm zamanlar, içinde şekillendiğim dünyanın tüm halleri, gözüme dokunan tüm görüntüler, hepiniz şimdimdesiniz.

22 Eylül 2010 Çarşamba

“ben bir gün giderim ki neyim kalır”

Doğum günüm yaklaşıp da hayat muhasebesi yapmaya başladığımda veya ara ara hayatla uğraşmaktan sıkıldığımda hep aynı soruyu soruyorum kendime. Bu hayata yükleyebileceğim bir amaç var mı; yoksa tesadüfen doğmuşum, e öleceğim de kesin, öyleyse amaç falan arama, yaşa gitsin mi? Terazide ‘yaşa gitsin’ kefesi de göz ardı edilmemekle birlikte, şimdiye kadar hep ‘bir amaç olmalı’ kefesi ağır bastı. Bu amaç, olgunlaşmak ve ruhumu evriltmek için öğrenmem gerekenleri bulmak ve öğrenmek gibi daha sufi bir noktayla; milyonlarca yıldır dünya üstünde evrim geçiren insan türünün, milyonlarca yıl daha yaşayacağı varsayılıyorsa o zaman bari evrimde aklıyla iyiyi seçerek evrilenlerin yanında olmaya çabalayayım gibi daha deneysel bir nokta arasında salındı durdu. Henüz de emin olunarak bir cevap verilemedi.

Tüm bu sorgu sualin, arayayım illa ki bulurum bulamasam da ararken yolda olurum halinin sonunda, genelde yorgun düşüp, amacı boşver anlama bak, diye koyuyorum noktayı. Neyse ki, anlam konusunda uzun uzun sorular sorup, analizler yapmaya, ruhumu ters yüz edip içine bakmaya gerek kalmadan veriyorum kararımı: Sevgi.

Sevgi ama, sevginle yanıyorum, çocuğumu/annemi çok seviyorum, kendimizi sevelim, en sevdiğim futbol takımı, ya sev ya terk et, seni sevmeyen ölsün, evimi seviyorum ... ve onlarca benzerini sıralayabileceğimiz kalıplarda geçen, birleyen, bencil, sevgi kelimesinin kenarına sürtünen ama içine giremeyen ‘sevgi’ değil bu. Hayatın anlamı dediğim ‘sevgi’, çoğaltan/çoğalan, varlığını kendimize ve şartlarımıza bağlamadığımız, sınırları olmayan/akışkan, ruhumuzun masum zamanlarına ait, var olan herşeye/herkese/her canlıya/her cansıza doğru akan, sevgi kelimesinin içini dolduran bir sevgi.

Keşke sevgi1, sevgi2, sevgi3 diye bilmiş bilmiş tanımlamak kadar kolay olsa sevgi(∞) u içimde var etmek. Azıcık rehavete düşsem, mesela okulların açıldığı sabah İstanbul trafiğindeki gibi, hoop hemen içimdeki bencil canavar çıkıyor ortaya, zar zor toparladığım bir avuç temiz sevginin içine bir tutam karbon monoksitli nefret serpip kaçıyor. Hadi, dön başa. O yüzden bu sevgi(∞)ye ulaşmak istiyorsam, anladım ki sürekli başa dönecek sabrım, bu tuhaf durumlarla baş edecek bol bol enerjim de olmalı. Yani bir çeşit, dünyayı sırtlayan Atlas durumu.

Cansıza, bitkiye, hayvana karşı; huyu suyu hormonlarına, iş stresine, çayın demine, yatağın solundan kalkmasına, canı tatile gitmek istemesine, pişirdiği yemeğin dibinin tutmasına, giydiği ayakkabının ayağını vurmasına, öptüğü kişinin gözünü kapatıp kapatmamasına, havanın nemine ... göre nerdeyse tamamen değişen insan?

“Bunca yapılacak iş, bunca öğretilmiş kural, bunca telaşe/kızgınlık/neşe, bunca hayalden; benden sonraya neyim kalır, neyim kalsın isterim?” ya da “Hakkıyla, keyfimce, zevkimle yaşadıktan sonra, şart mıdır geriye bir şey bırakmak?”

“ben bir gün giderim ki neyim kalır
eksik bıraktığım her şeyim kalır
yaz günü kim ister ki öldüğünü
eksik bıraktığım her şeyim kalır
yaşamam bir beyazlık gibi sanki
eksik bıraktığım her şeyim kalır
genişlerim dağılırım beyazım
ben bir gün giderim ki neyim kalır
ben bir gün giderim ki ey diri at
elbette benim de bir şeyim kalır”
                          Turgut Uyar

21 Eylül 2010 Salı

Rilke'den Lisa Heise'ye

Lisa Heise(*)’ye

Soglio, Graubunden, İsviçre
2 Ağustos 1919
Size, kaleme aldığınız satırları yazmaya iten dürtüyü çok iyi bildiğimi söyleyerek söze başlamakla, mektubunuza en iyi ve en yerinde yanıtı verdiğimi sanıyorum, saygıdeğer hanımefendi.

Sanat eseri hiçbir şeyi değiştiremez ve hiçbir şeyi düzeltemez. Yaratılıp ortaya çıktıktan sonra, o da, tıpkı doğa gibi, tutarlı ve kendi işlevi içinde yeterli (bir fontain gibi), -başka bir deyişle- dışla hiçbir ilişkisi olmaksızın, karşımızdadır. Ama böyle, karşımızda, bize uzak duran, kendini yaratan iradenin dışına çıkmış bu ikinci doğanın (yani sanat eserinin) insan elinden çıktığını, sonsuz acı, sonsuz sevinçlerle yoğrulduğunu bilmekteyizdir. İşte bu bilinçle onda tükenmez avuçların yattığı hazineyi açacak anahtarı bulduğumuza inanırız, hele yapayalnız olan insan bu inançla ona sahip çıkmakta kendini haklı görür.

Kendimizi yapayalnız hissettiğimiz böyle anlar, belki de yıllar vardır ki- ah bunları ne kadar iyi bilirim- bunlardan, bu anlarda çekilen acıların dayanılmazlığından, bilinçsizce yaşayan toplulukta söz açacak olsanız kimseyi inandıramazsınız.

Doğa bize kendiliğinden yaklaşamaz, ulaşamaz. Biz kendi gücümüzle onu anlamaya, kazanmaya, diyelim ki, onun dilini insan diline çevirmeye çalışmalıyız; ama tam anlamıyla. Yalnız, kişinin en yapamayacağı şey de, işte budur. Salt yalnızlığı içinde o, bağış bekler, kendisi hiçbir şey y apmadan, ona sunulsun ister; yaşamını yitirmek üzere olan kişinin uzatılan lokmayı ağzına alacak mecali kalmadığı gibi…

Bize yaklaşmasını istediğimiz, umduğumuz şeyin (yani sanat eserinin) bizi özlemişçesine, bizi içinde bulunduğumuz düşkün halimizden çıkarıp, kendi egemenliğine almaya ve her bir atamomuza sahip olamaya can atar görmek bizi şaşırtır. Ancak, böyle görmekle de, fazla bir şey değişmiş olmaz. Bir sanat eserinden yardım beklemek de fazla olur. Ancak, onun kendisi dışa açılmadığı halde, özündeki yoğunluğuyla, salt vaoluşuyla bizden ilgi, sevgi, merak, heyecan beklediğini sanabiliriz, ki bu da onun bir bağışı sayılabilir, -sanat eseri ile yalnız- kişi arasındaki bu yanlış yorumdan, din adamları, ta ilk zamandan beri faydalanmış ve insanları Tanrıya yöneltmişlerdir.

Sözlerimi fazla uzattım, ama mektubunuz, benim adımı taşıyan herhangi birine değil de, asıl bana seslendiği için, bundan duyduğum heyecanla size boş laflar yazmaktan kaçındım ve –sizin gibi-açık bir dille düşündüklerimi belirttim.

Mektubunuzun sonunda çocukluğunuzdan söz etmeniz, ona daha bir içtenlik kazandırmış; bu içtenliği candan kabula hazır olduğumu bildirmekten başka elimden bir şey gelmiyor.

Eğer sizi rahatlatacaksa, bana bu çocuktan ve kendinizden uzun uzun yazabilirsiniz. Ben, mektubu, insanlar arasında en iyi, en verimli iletişim araçlarından biri sayan, eski kafalı insanlardan biriyim. Bu anlayışım yüzünden, mektuplaştığım sayısız kişilere yanıt vermek, çoğu zaman, altından kalkamayacağım bir iş haline geliyor; kimi zaman da –aylar süresince- işim (özellikle savaş yıllarında olduğu gibi), bir türlü üzerimden atamadığım bir "sécheresse d'ame" (ruhun kuraklığı, ruhun verimsizliği), beni susturuyor; bereket versin ki, insan ilişkilerini, hep sayıya vuran hasis birinin ölçüsüyle değil, doğaya bakarak değerlendiriyorum, şunu da söyleyeyim, eğer istiyorsanız, bundan böyle, aramızda hep ilişkili ve anlaşmış kalalım, uzun bir süre görünmeyebilirim, ama, siz isterseniz, her zaman yanınızda olurum bildiklerimle, ya da –bugün olduğu gibi- sizden öğrendiklerimle…

Rainer Maria Rilke

(*)Lise Heise (1895-?) ‘Genç Bir Kadına Mektuplar’daki genç kadın
Kaynak : Rilke Seçme Mektuplar (Cem Yayınevi), Çeviren Melahat Togar